Historia Zambii

Wczesnymi mieszkańcami Zambii byli myśliwi zbieracze z epoki kamienia, prowadzący półnomadyczny styl życia. W przybliżeniu w IV^tym wieku naszej ery do Zambii przybyły imigranci mówiący w języku bantu z północy, przynosząc narzędzia i broń żelazną oraz wprowadzając metody uprawy polegające na wypalaniu, uprawiając rośliny; fasolę, sorgo, banany i yamsy, a także hodując bydło; kozły i bydło. Osadnicy ci żyli w małych, niemal samowystarczalnych wioskach składających się z około 12 domów.

Do XI^tego lub XII^tego wieku rozwinęła się bardziej zaawansowana kultura żelazna, a handel dalekozasięgowy prosperował. Miedź była używana jako waluta. W 1500 roku rozwijały się królestwa plemienne, największym z nich były Chewa na wschodzie, Aluyi, które później stało się Lozi na zachodzie oraz Bemba i Lunda na północy.

W 1482 roku portugalski kapitan morski, Diego Cao, żeglując wokół wybrzeża Afryki, zauważył, jaki wpływ na morze miała współczesna rzeka Kongo, zmieniając jej kolor i rzeczywiście smakując świeżo, a nie słono. Cao wyszedł na brzeg i nawiązał kontakt z ludami Kongo współczesnej Demokratycznej Republiki Konga. Nowi przybysze przynieśli nowe jedzenie z Ameryki, kukurydzę i maniok, ale także wykorzystali już istniejący drobny handel niewolnikami. Ludzie stali się towarem handlowym, a grupy rabunkowe łapały członków innych plemion, aby ich sprzedać. Chociaż nie zanotowano bezpośredniego kontaktu Europejczyków z Zambią w tym okresie, skutki tego handlu niewolnikami odczuwali mieszkańcy.

Na początku XVIII^tego wieku Portugalczycy założyli placówki handlowe w Zumbo i Feira, w miejscu, gdzie łączą się rzeki Luangwa i Zambezi, po wschodniej stronie Zambii. Chewa handlowali kością słoniową i miedzią za materiał bawełniany.

Na południu, na początku XIX wieku, Shaka, władca Królestwa Zulu, zaczęli poruszać się na północ w chwili podboju, pchając uciekające plemiona przed grupami rabunkowymi wojowników Zulu. Plemie Kololo przekroczyło Zambezi, a w 1838 roku podbiło plemię Aluyi. W języku Kololo Aluyi stało się Barotse. W 1864 roku Barotse pokonali Kololo. Barotse stali się współczesnym Lozi Barotseland. 

W 1835 roku grupa Ngoni, również uciekająca przed Shaką, przekroczyła Zambezi na wschodzie kraju. W latach 60. i 70. XIX wieku Ngoni pokonali plemię Chewa. W tym okresie Bemba i Lunda handlowali z Arabami i innymi afrykańskimi plemionami wzdłuż wschodniego wybrzeża, sprzedając kość słoniową i niewolników. Był to czas handlu, rabunków i najazdów.

David Livingstone podróżował przez Zambię w trzech wyprawach od 1853 roku aż do swojej śmierci w pobliżu jeziora Bangweulu w 1873 roku. W 1855 roku David Livingstone był pierwszym udokumentowanym Europejczykiem, który zobaczył Mosi-oa-Tunya i nadał im nazwę Wodospady Wiktorii.

Okres "Wyścigu o Afrykę" między 1881 a 1914 rokiem był okresem okupacji, kolonizacji i aneksji Afryki przez mocarstwa europejskie. W 1889 roku Cecil Rhodes założył Brytyjską Południowoafrykańską Spółkę (BSA Company), aby eksploatować bogactwa mineralne Afryki południowej i centralnej. Unikalny kształt motyla Zambii powstał w wyniku porozumień między Wielką Brytanią a Niemcami, Portugalią i belgijskim królem Leopoldem II oraz traktatów zawartych między agentami Rhodesa a afrykańskimi królami plemiennymi i naczelnymi w latach 1891-1894.

Lewanika, król Lozi w zachodniej Zambii, dał pozwolenie spółce BSA na wydobycie w zamian za 2000 funtów rocznie i ochronę przed atakami Ndebele. Ochrona i pieniądze przychodziły powoli, ale w 1893 roku, po kolejnym ataku Ndebele na Lozi, Brytyjczycy w końcu interweniowali i zdecydowanie poradzili sobie z Ndebele.

Bemba i Ngoni odmówili negocjacji z BSA Company i w końcu zostali pokonani siłą. 

Północno-wschodnia Rodezja i Północno-zachodnia Rodezja powstały w 1900 roku. W 1911 roku obie zostały połączone jako Północna Rodezja, z miastem Livingstone, założonym w 1905 roku, jako stolicą.

I wojna światowa miała ogromny wpływ na terytorium. Zrekrutowano 3 500 żołnierzy, a ponad 50 000 tragarzy powołano do wojska. Wielu nigdy nie wróciło, co nałożyło ciężki ciężar na pozostałą ludność. Bunt wśród ludzi Mambwe na północnym wschodzie i opór wobec spółki BSA ze strony białych osadników częściowo doprowadził do tego, że spółka oddała odpowiedzialność za prowadzenie kraju Brytyjskiemu Biuru Kolonialnemu w Londynie. Północna Rodezja stała się teraz protektoratem, a białe osadnictwo było aktywnie wspierane.

Pod koniec lat 20. XX wieku odkryto bogate złoża miedzi i kobaltu, a do 1939 roku Zambia była głównym źródłem miedzi na świecie. Więcej niż połowa zdolnej do pracy mężczyzn afrykańskich pracowała z dala od domu. W 1935 roku strajk afrykańskich górników w trzech kopalniach zakończył się sześcioma ofiarami śmiertelnymi i 22 rannymi. W 1940 roku biali górnicy przystąpili do strajku w celu poprawy warunków. Afrykańscy górnicy postanowili również strajkować. Tym razem zginęło 17 górników, a 64 zostało rannych.

W 1935 roku stolica została przeniesiona do Lusaki, co zbliżyło ją do bogactw mineralnych Kobaltobelt.

Misjonarze prowadzą szkoły od końca XIX wieku, a w latach 30. XX wieku rząd brytyjski zaczął zapewniać edukację. W 1942 roku tylko 35 Afrykanów uczęszczało do szkół średnich, ale rosła liczba lepiej wykształconych Afrykanów pracujących jako nauczyciele, majstrowie, urzędnicy i duchowni. Grupy te utworzyły towarzystwa socjalne zarówno w miastach górniczych, jak i na obszarach wiejskich. Towarzystwa te doprowadziły do powstania Kongresu Północnej Rodezji z członkami kongresu, którzy zasiadali w Afrykańskiej Radzie Reprezentacyjnej, instytucji bez władzy, która jednak miała głos i krytykowała warunki polityczne i społeczne.^{W 1948 roku afrykańscy górnicy założyli związek zawodowy, a w 1949 roku afrykańscy pracownicy kolejowi. Ustawodawstwo potwierdziło, że, w przeciwieństwie do RPA i Południowej Rodezji, afrykańskie związki miały te same uprawnienia negocjacyjne, co białe związki. W 1949 roku powstał Afrykański Kongres Narodowy (ANC).} W 1951 roku wybrano rząd konserwatywny w Wielkiej Brytanii, a w 1953 roku, pomimo protestów ze strony Naczelników i ANC, Północna Rodezja (Zambia), Południowa Rodezja (Zimbabwe) i Nyasaland (Malawi) zostały połączone w Centralną Afrykańską Federację. 

Rząd Federacji miał siedzibę w Południowej Rodezji z władzami nad terytoriami, chociaż Wielka Brytania zachowała kontrolę nad ziemią afrykańską, edukacją i statusem politycznym. Parlament federalny miał 29 białych deputowanych i 6 afrykańskich deputowanych, po 2 z każdego terytorium. Afrykańskim deputowanym nadano władzę kwestionowania ustawodawstwa, które uznawali za rasistowskie, i wysyłania go do Londynu w celu zatwierdzenia lub weta.

W tym okresie istniało przekonanie, że zyski z miedzi z Północnej Rodezji były kierowane do Południowej Rodezji z niewielką korzyścią dla północy. Jedynym poważnym rozwojem w Północnej Rodezji była Tama Kariba, zbudowana w latach 1955-1959. Budowa tamy i podnosząca się woda spowodowały masowe przesiedlenia około 50 000 osób.

W 1958 roku grupa odłączyła się od ANC, tworząc Zjednoczoną Narodową Partię Niepodległości (UNIP), a były nauczyciel i urzędnik cywilny, Kenneth Kaunda, przejął przywództwo w 1961 roku. W 1962 roku, po kampanii cywilnego nieposłuszeństwa, wybory dały Afrykanom większość w legislaturze, a ANC i UNIP utworzyły koalicję w rządzie przejściowym. W 1963 roku federacja została rozwiązana, a w wyborach w 1964 roku UNIP wygrał z zdecydowaną większością. Republika Zambii powstała 24 października

tego

1964 roku, a Kenneth Kaunda został pierwszym wybranym prezydentem.^{Kenneth Kaunda, UNIP (1964 - 1991)} W pierwszych latach niepodległości gospodarka Zambii rozkwitała dzięki wzrostowi cen miedzi. Upadek ceny miedzi w 1975 roku, skutki jednostronnej deklaracji niepodległości (UDI) rządu Iana Smitha w Rodezji oraz wynikające z tego sankcje na Rodezję, zamieszanie w sąsiednich krajach Angoli, Mozambiku, Kongu/Zairze oraz Południowo-Zachodniej Afryce/Namibii, nadmierna biurokracja, osoby niekwalifikowane na ważnych stanowiskach oraz różne inne problemy doprowadziły do wzrostu zadłużenia i ubóstwa. Kaunda zakazał partii opozycyjnych w 1972 roku. Zambia była państwem jednopartyjnym z wyborami w formacie „tak” lub „nie”. W 1990 roku Kaunda ugiął się pod presją i zniósł zakaz partii opozycyjnych. W lipcu 1990 roku powstał Ruch na rzecz Demokratycznej Wielopartyjności (MMD). W wyborach wielopartyjnych w październiku 1991 roku MMD wygrał 125 z 150 miejsc. W wyborach prezydenckich Fredrick Chiluba zdobył 81% głosów.

Frederick Chiluba MMD (1991 – 2001)

1991

Związek na rzecz Demokracji i Rozwoju (ADD) założony.

Mwanawasa wygrał wybory, które odbyły się 27 grudnia 2001 roku, uzyskując 29% w systemie pierwszy do mety.

. Ubiegł się o drugą kadencję wwyborach prezydenckich
odbył się 28 września 2006 roku. Michael Sata z Patriotycznego Frontu był jego głównym rywalem. Otrzymał 42,98% głosów. Polityczna niestabilność w Zimbabwe spowodowała wzrost liczby turystów odwiedzających Zambię oraz napływ uchodźców rolników z Zimbabwe. Te czynniki pomogły gospodarce Zambii w tym okresie. Mwanawasa był pierwszym afrykańskim przywódcą, który publicznie skrytykował prezydenta Roberta Mugabe z Zimbabwe. Po okresie złego zdrowia ogłoszono, że Mwanawasa zmarł 19 sierpnia 2008 roku.

Rupiah Banda MMD (2008 – 2011)

Rupiah Banda przejął obowiązki prezydenckie Mwanawasy po tym, jak Mwanawasa doznał udaru w czerwcu 2008 roku, a po śmierci Mwanawasy w sierpniu 2008 roku stał się pełniącym obowiązki prezydenta.

Wąsko wygrał wybory prezydenckie w październiku 2008 roku.

Bank Światowy uznaje Zambię za jeden z najszybciej reformujących swoją gospodarkę krajów na świecie.

Michael Sata PF (2011 – 2014)

zmarł na urzędzie.

Sata ubiegał się o prezydenturę po raz czwarty w wyborach we wrześniu 2011 roku. Wygrał z 43% głosów. 24 października 2014 roku Zambia obchodziła 50-lecie niepodległości. Obchody były nieco zakłócone przez plotki i zaprzeczenia dotyczące nieobecności prezydenta Saty na uroczystościach. Plotki okazały się w większej części prawdziwe, gdy 28

go

października 2014 roku wiadomość o śmierci Michaela Saty w szpitalu w Londynie trafiła na pierwsze strony gazet.^{Guy Scott PF (2014)} Wiceprezydent Guy Scott automatycznie stał się pełniącym obowiązki prezydenta na konstytucyjny okres 90 dni. W styczniu 2015 roku odbyły się nadzwyczajne wybory. Konstytucyjnie nie może zostać wybranym prezydentem, ponieważ jego rodzice nie urodzili się w Zambii. 

Edgar Lungu PF (2014 - )

Edgar Lungu z Patriotycznego Frontu pokonał Hakainde Hichilimę z Zjednoczonej Partii na rzecz Narodowego Rozwoju (UPND) z bardzo wąską przewagą (1,66%). Edgar Lungu będzie sprawował resztę kadencji Michaela Saty. Wybory odbędą się ponownie w 2016 roku.

Edgar Lungu PF (2014 - )

Edgar Lungu of the Patriotic Front beat Hakainde Hichilima of the United Party for National Development (UPND) by a very narrow margin (1.66%).  Edgar Lungu will serve the remainder of Michael Sata's term in office.  Elections will be held again in 2016.