De Zambezi-rivier

De vierde langste rivier in Afrika, en de langste oostelijk stromende rivier in Afrika. Deze massa water stroomt "door" zes landen. Wel, het stroomt door drie, Zambia, Angola en Mozambique en is de riviergrens tussen Zambia en Namibië, Botswana en Zimbabwe. Terwijl de meeste rapporten beweren dat de Zambezi opkomt en naar het zuidwesten stroomt in Angola, stroomt de Zambezi in werkelijkheid in alle richtingen van het kompas.

De Zambezi ontspringt in het noordwesten van Zambia, een klein borrelend plas in het Mukangala-gebied in het Mwinilunga-district. De plek is zowel een nationaal monument als gelegen in het Zambezi-bron nationale bos, dus dubbel beschermd. Het nationale bos is ook de thuisbasis van twee endemische plantensoorten, Dissotis glandulosa, een vaste plant, en Elaphoglossum zambesionaum. De rivier stroomt naar het noorden, noordoosten, langzaam krommend voor de grens met de DRC en stroomt dan naar het oosten richting de Zambia/Angola-grens. Zodra het Angola binnenkomt, begint het in een zuidwestelijke richting te stromen. De Lumbala voegt zich bij de Zambezi in Angola net wanneer de rivier terug richting Zambia stroomt voordat het naar het zuiden stroomt, door de Westelijke Provincie.

Dit bovenste Zambezi-gedeelte van de rivier is een mooie, afgelegen gebied met een uitgestrekte overstromingsvlakte en sprankelende witte stranden die zo schoon zijn dat het zand piept wanneer je eroverheen loopt. De rivier, die door de Barotse overstromingsvlakte stroomt, kan in volle overstroming een breedte van 25 km bereiken. 

Deze overstromingen domineren het leven, de maatschappij, de cultuur en het milieu. Een spectaculaire ceremonie, de Kuomboka, vindt elk jaar plaats wanneer de Litunga, de koning van het Lozi-volk, van zijn residentie in Lealui naar Limulunga op hoger gelegen grond verhuist. Kuomboka betekent "uit het water komen". De ceremonie duurt vijf dagen, waarbij de daadwerkelijke Kuomboka op de derde dag plaatsvindt. Met veel pracht en praal stapt de Litunga aan boord van zijn enorme barge, Nalikwanda, zwart en wit geschilderd met een enorme zwarte olifant op het dak van de pavilion waaronder de Litunga zit. De vrouw van de Litunga wordt vervoerd in een tweede kleinere barge met een vechtige ibissen op de top. De Nalikwanda is een spectaculaire boot van koninklijke proporties met plaats voor de chief, zijn attendants, de koninklijke muzikanten, en minstens honderd traditioneel geklede peddelaars. De koninklijke barges worden begeleid door een enorme flottille van boten, barges en kano's met kloppende drums en traditionele liederen. De laatste twee dagen van de ceremonie zijn een festival van dans en zang ter verwelkoming van de koninklijke familie in hun tweede thuis.

En zo stroomt de Zambezi verder naar het zuiden, tuimelend over de Sioma-watervallen en de stroomversnellingen beneden voordat het de Zambia/Namibië-grens bereikt en draait om naar het oosten te stromen langs de Caprivi-strook, een brede, ondiepe langzaam stromende rivier. Een korte ontmoeting met Botswana voordat de rivier de grens met Zimbabwe bereikt.

De Victoriawatervallen! Beschouwd als de grens tussen de bovenste en middelste Zambezi, stort de rivier plotseling, het grootste watervallenblad ter wereld, honderd acht meter naar beneden in een scheur in het basaltische gesteente dat woelt in de kokende pot, door een opening van honderd en tien meter in de Batoka-kloof, zigzaggend door zes meer belangrijke kloven, woelend over een reeks stroomversnellingen voordat het kalmeert en in het Kariba-meer stroomt.

Het Kariba-meer is in 1959 ontstaan na de bouw van de Kariba-dam. Een van de grootste door de mens gemaakte meren ter wereld, dit uitgestrekte meer is echt massaal. Als je op het meer reist, is er water zover het oog reikt, 220 km lang en 40 km op zijn breedst. De bouw van de dam was, zoals alle projecten van deze omvang, controversieel. Grote aantallen Batonga-mensen werden verhuisd en minimaal gecompenseerd voor hun verlies. De machten die er toen waren, besloten dat de economische voordelen opwogen tegen het verlies voor de traditionele bewoners van het gebied. De naam Kariba komt van Kariva, wat valstrik betekent, verwijzend naar een rots bij de ingang van de kloof bij de damlocatie, beschouwd als de thuisbasis van Nyaminyami, de riviergod.

Vandaag de dag is het meer ontwikkeld en veranderd. Vissen en toerisme zijn de belangrijkste industrieën in deze werkelijk mooie plek.

De rivier wordt nu beheerd, benut zoals het is dat het wordt vrijgegeven via de turbines van het energiecentrale die elektriciteit opwekt voor zowel Zambia als Zimbabwe. Af en toe, heel af en toe, na zware regenval, worden de poorten geopend en dondert het water naar buiten. De muur zoemt. Statische elektriciteit doet je haar recht overeind staan. Weer is de rivier beperkt tot een rotskloof. Op sommige plaatsen meer dan 30 meter diep met spectaculaire heuvels die aan beide kanten oprijzen. Terwijl de rivier uit deze kloof komt en verder stroomt naar het oosten, kan de nieuwsgierige toeschouwer een groot, kaal stuk op de noordelijke heuvels opmerken, mogelijk een meteorietinslag eind jaren '70 toen het Rhodesische conflict betekende dat er heel weinig getuigen in het gebied waren.

Onder de Chirundu-brug en de Otto Beit-brug, de grenspost tussen Zambia en Zimbabwe. De eerste brug werd gebouwd in 1938 - 39, gefinancierd door de Beit Trust. Dit was de eerste moderne hangerbrug buiten de VS, gebouwd met parallelle draadkabels. Het toenemende aantal vrachtwagens dat de brug gebruikte en de beperkingen van een enkele rijstrook maakten dit een zeer drukke oversteek, dus werd er een tweede brug gebouwd en geopend in 2002.

De rivier is nu druk met traditionele vissers in uitgeholde kano's, sociale vissers die hun kans wagen, kano-safari's die stroomafwaarts drijven. Steeds meer lodges beginnen te verschijnen op de oevers van de rivier. Nijlpaarden zonnebaden en krokodillen glijden stilletjes de constante stroom in, olifanten zwemmen en spelen. Als je heel gelukkig bent, zie je misschien een leeuwin met haar welpen. De kreet van de visarend terwijl hij zijn hoofd helemaal naar achteren werpt om zijn territorium te verkondigen. Officieel begint de Onder-Zambezi bij Cahorra Bassa, maar in Zambia wordt het gebied stroomafwaarts van Chirundu aangeduid als de Onder-Zambezi. Op sommige plaatsen is de rivier ondiep met boten die zandbanken en riet-eilanden vangen. Het Lower Zambezi National Park aan de Zambiaanse oever en Mana Pools aan de Zimbabweanse kant, een spectaculair toevluchtsoord met kuddes buffels, een voorzichtige kudu, een glimp van een bushbuck, de kans om de adrenalineverhogende hartslag te ervaren van het vangen van een tijgervis, het één keer, twee keer zien springen, het wegen, het fotograferen, dan vrijlaten en zien wegschieten.

Verder stroomt de Zambezi, Zambia verlatend en Mozambique binnen om nog een damwand te ontmoeten, Cahorra Bassa, voordat het zich splitst en scheurt in de Zambezi Delta en zo, in de Indische Oceaan. Hoe lang zou het duren voor een Pooh-stok om die 2.700 km lange reis te maken, dat kan men zich alleen maar afvragen.