Geschiedenis van Zambia

De vroege bewoners van Zambia waren jagers-verzamelaars uit de steentijd die een semi-nomadische levensstijl leefden. Ongeveer in de 4^de eeuw na Christus verhuisden Bantu sprekende immigranten vanuit het noorden, brachten ijzersmidse gereedschappen en wapens mee en introduceerden slash-and-burn landbouwmethoden, waarbij gewassen werden verbouwd; bonen, sorghum, bananen en yams en vee werden gehouden; geiten en runderen. Deze nederzetters leefden in kleine, bijna zelfvoorzienende dorpen met ongeveer 12 huizen.

Tegen de 11^de of 12^de eeuwen was er een meer geavanceerde ijzertijdcultuur opgebouwd en was de langeafstandshandel bloeiend. Koper werd als munteenheid gebruikt. Tegen 1500 ontwikkelden zich stamkoninkrijken, waarbij de grootste de Chewa in het oosten was, de Aluyi, later de Lozi in het westen, en de Bemba en Lunda in het noorden.

In 1482 merkte de Portugese marinekapitein, Diego Cao, terwijl hij rond de kust van Afrika zeilde, het effect op dat de huidige Congorivier op de zee had, waardoor deze een andere kleur kreeg en daadwerkelijk vers en niet zout smaakte. Cao ging aan land en kwam in contact met de Kongo-volken van de huidige Democratische Republiek Congo. Deze nieuwkomers brachten nieuwe voedingsmiddelen uit Amerika, maïs en cassave, maar zij exploiteerden ook een al bestaande kleinschalige slavenhandel. Mensen werden een verhandelbaar goed en plunderpartijen vingen leden van andere stammen om te verkopen. Hoewel er geen geregistreerde Europeanen tijdens deze periode direct contact hadden met Zambia, voelden de mensen de effecten van deze slavenhandel.

Vroeg in de 18^de eeuw stichtten de Portugezen handelsplaatsen in Zumbo en Feira, bij de samenvloeiing van de Luangwa- en Zambezi-rivieren aan de oostkant van Zambia. De Chewa verhandelden ivoor en koper voor katoen.

Verder naar het zuiden, in de vroege 1800s, begon Shaka, de heerser van het Zulu-koninkrijk, naar het noorden te bewegen in een veroverende golf die vluchtende stammen voor de plunderpartijen van Zulu-krijgers duwde. De Kololo-stam stak de Zambezi over en veroverde in 1838 de Aluyi-stam. In Kololo-spraak werd Aluyi Barotse. In 1864 versloegen de Barotse de Kololo. De Barotse werden de huidige Lozi van Barotseland. 

In 1835 stak een groep Ngoni, ook vluchtend voor Shaka, de Zambezi over in het oosten van het land. Tijdens de jaren 1860 en 70 veroverden de Ngoni de Chewa-stam. Gedurende deze periode handelden de Bemba en Lunda met de Arabieren en andere Afrikaanse stammen langs de oostkust, waar ze ivoor en slaven verkochten. Dit was een tijd van handel, plunderen en binnenvallen.

David Livingstone reisde van 1853 tot aan zijn dood nabij het Lake Bangweulu in 1873 door Zambia op drie expedities. In 1855 was David Livingstone de eerste geregistreerde Europeaan die Mosi-oa-Tunya zag en deze de Victoriawaterval noemde.

De “Strijd om Afrika” tussen 1881 en 1914 was een periode van bezetting, kolonisatie en annexatie van Afrika door Europese mogendheden. In 1889 richtte Cecil Rhodes de British South Africa Company (BSA Company) op om de minerale rijkdom van zuidelijk en centraal Afrika te exploiteren. De unieke vlinder-vorm van Zambia werd gevormd als gevolg van overeenkomsten tussen Groot-Brittannië en Duitsland, Portugal en de Belgische koning Leopold II, evenals verdragen gesloten tussen Rhodes’ agenten en Afrikaanse stamkoningen en chiefs tussen 1891 en 1894.

De Lewanika, koning van de Lozi in westelijk Zambia, gaf toestemming voor de BSA Company om te mijnen in ruil voor GBP2000 per jaar en bescherming tegen Ndebele-aanvallen. De bescherming en het geld kwamen langzaam, maar in 1893 traden de Britten uiteindelijk naar voren na een verdere Ndebele-aanval op de Lozi en moesten beslissend met de Ndebele omgaan.

De Bemba en Ngoni weigerden te onderhandelen met de BSA Company en werden uiteindelijk met geweld onderworpen. 

Noordoost-Rhodesië en Noordwest-Rhodesië werden gevormd in 1900. In 1911 werden de twee samengevoegd tot Noord-Rhodesië met de stad Livingstone, opgericht in 1905, als zijn hoofdstad.

De Eerste Wereldoorlog had een enorme impact op het gebied. 3.500 troepen werden gerekruteerd en meer dan 50.000 dragers gerekruteerd. Velen keerden nooit terug wat een zware last legde op de overgebleven bevolking. Rebellie onder de Mambwe-volken in het noordoosten en verzet tegen de BSA Company van de witte kolonisten resulteerde deels in de overdracht van de verantwoordelijkheid voor het bestuur van het land aan het Britse Koloniale Kantoor in Londen. Noord-Rhodesië was nu een protectoraat en witte vestiging werd actief aangemoedigd.

In de late jaren 1920 werden rijke koper- en kobaltafzettingen ontdekt en tegen 1939 was Zambia de belangrijkste bron van koper ter wereld. Meer dan de helft van de arbeidzame Afrikaanse mannelijke bevolking werkte buiten de deur. In 1935 leidde een staking van Afrikaanse mijnwerkers bij drie mijnen tot zes doden en 22 gewonden. In 1940 gingen witte mijnwerkers in staking voor betere omstandigheden. De Afrikaanse mijnwerkers besloten ook in staking te gaan. Deze keer kwamen 17 mijnwerkers om het leven en 64 raakten gewond.

In 1935 werd de hoofdstad verplaatst naar Lusaka, waardoor deze dichter bij de mineralenrijkdom van de Copperbelt kwam.

Zendingen hadden sinds het einde van de 19^de eeuw scholen geleid en in de jaren 1930 begon de Britse overheid onderwijs te bieden. In 1942 waren er slechts 35 Afrikanen in het secundair onderwijs, maar er was een groeiend aantal beter opgeleide Afrikanen die werkten als leraren, opzichters, klerken en kerkelijke functionarissen. Deze groepen vormden welzijnsmaatschappijen, zowel in de mijnsteden als in de landelijke gebieden. Deze maatschappijen gaven aanleiding tot het Northern Rhodesia Congress, waarbij leden van het congres zitting hadden in de African Representative Council, een orgaan zonder macht maar met een stem, dat politieke en sociale voorwaarden bekritiseerde. 

In 1948 stichtten de Afrikaanse mijnwerkers een vakbond, gevolgd door de Afrikaanse spoorwegarbeiders in 1949. Wetgeving bevestigde dat, in tegenstelling tot Zuid-Afrika en Zuidelijk Rhodesië, Afrikaanse vakbonden dezelfde onderhandelingsbevoegdheden hadden als witte vakbonden. In 1949 werd het African National Congress (ANC) opgericht.

In 1951 werd er een conservatieve regering gekozen in Groot-Brittannië en in 1953, ondanks protest van de chiefs en het ANC, werden Noord-Rhodesië (Zambia), Zuid-Rhodesië (Zimbabwe) en Nyasaland (Malawi) samengevoegd in de Centrale Afrikaanse Federatie.

De regering van de Federatie was gevestigd in Zuid-Rhodesië met bevoegdheden over de gebieden, hoewel Groot-Brittannië de controle over Afrikaanse grond, onderwijs en politieke status behield. Het federale parlement had 29 witte parlementsleden en 6 Afrikaanse parlementsleden, 2 uit elk gebied. De Afrikaanse parlementsleden kregen de bevoegdheid om wetgeving die zij als racistisch beschouwden ter discussie te stellen en deze naar Londen te sturen voor goedkeuring of veto.

Tijdens deze periode bestond de perceptie dat de koperwinsten uit Noord-Rhodesië naar Zuid-Rhodesië stroomden met weinig voordeel voor het noorden. De enige grote ontwikkeling in Noord-Rhodesië was de Kariba Dam, gebouwd tussen 1955-1959. De bouw van de dam en het stijgende water resulteerde in massale hervestiging van ongeveer 50.000 mensen.

In 1958 scheurde een groep zich af van de ANC en vormde de United National Independence Party (UNIP) en een voormalige leraar en ambtenaar, Kenneth Kaunda, nam in 1961 de leiding over. In 1962, na een campagne van burgerlijke ongehoorzaamheid, gaf een verkiezing de Afrikanen een meerderheid in de wetgevende macht en het ANC en UNIP vormden een coalitie in een overgangsregering. In 1963 werd de Federatie ontbonden en in de verkiezingen van 1964 won UNIP met een decisieve meerderheid. De Republiek Zambia werd opgericht op 24^de oktober 1964 met Kenneth Kaunda als de eerste gekozen president.

Kenneth Kaunda, UNIP (1964 - 1991)

In de vroege jaren van de onafhankelijkheid bloeide de economie van Zambia dankzij de stijgende koperprijzen. De ineenstorting van de koperprijs in 1975, de gevolgen van de Unilaterale Verklaring van Onafhankelijkheid (UDI) door de Ian Smith-regering in Rhodesië en de resulterende sancties op Rhodesië, onrust in buurlanden Angola, Mozambique, de Congo/Zaire en Zuidwest-Afrika/Namibië, een opgezette bureaucratie, onbevoegde mensen in belangrijke functies en verschillende andere problemen leidden tot toenemende schuld en armoede. Kaunda had in 1972 de oppositiepartijen verboden. Zambia was een eenpartijstaat met verkiezingen in een ja- of nee-formaat. In 1990 boog Kaunda voor de druk en hevelde het verbod op oppositiepartijen op. In juli 1990 werd de Movement for Multi-Party Democracy (MMD) opgericht. In de meerpartijenverkiezingen in oktober 1991 won MMD 125 van de 150 zetels. In de presidentsverkiezingen won Fredrick Chiluba 81% van de stemmen.

Frederick Chiluba MMD (1991 – 2001)

Levy Mwanawasa MMD (2002 – 2008) overleed tijdens zijn ambtstermijn.

Mwanawasa won de verkiezingen, gehouden op 27 december 2001, met 29% in een first past the post-systeem.
Hij stelde zich kandidaat voor een tweede termijn in de presidentsverkiezingen gehouden op 28 september 2006. Michael Sata van de Patriotic Front was zijn belangrijkste tegenstander. Hij ontving 42,98% van de stemmen.

De politieke instabiliteit in Zimbabwe resulteerde in een stijging van het aantal toeristen dat Zambia bezocht en een toestroom van ontheemde boeren uit Zimbabwe. Deze factoren hielpen de Zambianse economie tijdens deze periode. Mwanawasa was de eerste Afrikaanse leider die president Robert Mugabe van Zimbabwe publiekelijk bekritiseerde.

Na een periode van slecht gezondheid werd aangekondigd dat Mwanawasa op 19 augustus 2008 was overleden.

Rupiah Banda MMD (2008 – 2011)

Rupiah Banda nam de presidentiële verantwoordelijkheden van Mwanawasa over nadat Mwanawasa in juni 2008 een beroerte had gehad, en na de dood van Mwanawasa in augustus 2008 werd hij waarnemend president.

Hij won nipt de presidentsverkiezingen van oktober 2008.

De Wereldbank noemt Zambia een van de snelst economisch hervormde landen ter wereld.

Michael Sata PF (2011 – 2014) overleed tijdens zijn ambtstermijn

Sata stelde zich voor de vierde keer kandidaat voor president in de verkiezingen van september 2011. Hij won met 43% van de stemmen.

Op 24 oktober 2014 vierde Zambia 50 jaar onafhankelijkheid. De vieringen werden enigszins verpest door geruchten en ontkenningen over de afwezigheid van president Sata tijdens de festiviteiten. De geruchten bleken grotendeels waar te zijn toen op 28^de oktober 2014 het nieuws over de dood van Michael Sata in een ziekenhuis in Londen de krantenkoppen haalde. 

Guy Scott PF (2014)

Vice-President Guy Scott werd automatisch waarnemend president voor de grondwettelijke termijn van 90 dagen. Noodverkiezingen werden gehouden in januari 2015. Grondwettelijk kan hij geen gekozen president worden omdat zijn ouders niet in Zambia zijn geboren.

Edgar Lungu PF (2014 - )

Edgar Lungu van de Patriotic Front versloeg Hakainde Hichilema van de United Party for National Development (UPND) met een zeer kleine marge (1,66%). Edgar Lungu zal de rest van Michael Sata's termijn in functie dienen. Verkiezingen zullen opnieuw worden gehouden in 2016.